Z informacji przedstawionych podczas prac Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego oraz materiałów opublikowanych przez środowiska samorządowe i branżowe wynika, że Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2027–2031 ma stanowić przejście od etapu organizowania systemu do etapu budowania jego trwałych zdolności operacyjnych.
Grafiki: MSWiA
Jak podkreślał podczas posiedzenia Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego wiceminister spraw wewnętrznych i administracji oraz zastępca Szefa Obrony Cywilnej Kraju, Wiesław Leśniakiewicz, projekt programu został już opracowany i skierowany do dalszych uzgodnień: Program został przygotowany i przekazany do konsultacji międzyresortowych oraz do zaopiniowania przez Komisję Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego. Sama konstrukcja dokumentu wskazuje, że państwo zaczyna traktować ochronę ludności nie jako zbiór pojedynczych przedsięwzięć inwestycyjnych, lecz jako kompleksowy system obejmujący kadry, logistykę, infrastrukturę, łączność, edukację i zabezpieczenie medyczne.
Program wieloletni zamiast programu przejściowego
Program 2025–2026 miał charakter wdrożeniowy. Jego zadaniem było uruchomienie mechanizmów wynikających z ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej oraz rozpoczęcie finansowania pierwszych przedsięwzięć. Program 2027–2031 ma już charakter strategiczny. Najważniejszą zmianą jest pięcioletni horyzont planowania. Pozwala on realizować przedsięwzięcia wymagające kilkuletniego finansowania, takie jak budowa infrastruktury ochronnej, rozwój systemów łączności, tworzenie zapasów materiałowych czy budowa zaplecza szkoleniowego. Co istotne, autorzy projektu zrezygnowali tym razem z publikowania szczegółowej listy planowanych zakupów i inwestycji. W zamian przedstawiono strukturę celów i obszarów finansowania, pozostawiając większą elastyczność w realizacji programu na poziomie wykonawczym. Jest to podejście bliższe programowaniu strategicznemu niż klasycznemu planowi zakupowemu.
Obszary i podobszary
Obszar 1. Personel ochrony ludności
Pierwszy obszar koncentruje się na zasobach kadrowych, które przez wiele lat pozostawały najsłabszym elementem systemu obrony cywilnej. Program obejmuje:
- Podobszar 1a – System ochrony ludności,
- Podobszar 1b – Personel podmiotów ochrony ludności i przydziały mobilizacyjne,
- Podobszar 1c – Personel obsługujący organy ochrony ludności,
- Podobszar 1d – Utworzenie i zarządzanie korpusem obrony cywilnej,
- Podobszar 1e – Oznakowanie personelu obrony cywilnej.
To właśnie ten obszar może okazać się najbardziej przełomowy. Po raz pierwszy od wielu lat pojawia się formalny kierunek działań zmierzający do utworzenia korpusu obrony cywilnej i określenia zasad funkcjonowania personelu OC. Jak podkreślał Wiesław Leśniakiewicz podczas prezentacji założeń programu: Nie zbudujemy skutecznego systemu ochrony ludności bez przygotowanego personelu i jasnego określenia jego miejsca w strukturze bezpieczeństwa państwa. W praktyce oznacza to konieczność rozwiązania kwestii przydziałów, szkolenia kadr oraz określenia relacji pomiędzy zasobami ochrony ludności a potrzebami obronnymi państwa.
Obszar 2. Ciągłość działania i baza magazynowa
Drugi obszar dotyczy zapewnienia funkcjonowania państwa i społeczności lokalnych podczas długotrwałych sytuacji kryzysowych. Program przewiduje:
- Podobszar 2a – Zapewnienie dostaw energii elektrycznej oraz cieplnej,
- Podobszar 2b – Zapewnienie dostępu do wody pitnej i żywności,
- Podobszar 2c – Zapewnienie dostępu do pozostałych usług oraz tworzenie punktów przetrwania,
- Podobszar 2d – Magazyny,
- Podobszar 2e – Tworzenie i utrzymywanie zapasów magazynowych.
Jest to jeden z obszarów najmocniej inspirowanych doświadczeniami ostatnich lat. Pandemia COVID-19, kryzys energetyczny oraz wojna w Ukrainie pokazały, że odporność państwa zależy nie tylko od służb ratowniczych, ale również od zdolności utrzymania dostaw podstawowych dóbr i usług. Szczególnie interesującym elementem są punkty przetrwania, które mogą stać się lokalnymi centrami wsparcia ludności podczas długotrwałych zakłóceń funkcjonowania infrastruktury krytycznej.
Obszar 3. Wyposażenie organów i podmiotów ochrony ludności
Trzeci filar programu obejmuje rozwój zdolności operacyjnych służb i podmiotów wykonujących zadania ochrony ludności. Zakres działań obejmuje:
- Podobszar 3a – Wyposażenie podmiotów ratowniczych oraz sprzęt ochronny,
- Podobszar 3b – Sprzęt do ewakuacji,
- Podobszar 3c – Pojazdy,
- Podobszar 3d – Ratownictwo medyczne i pomoc humanitarna,
- Podobszar 3e – Pozostały sprzęt logistyczny.
W przeciwieństwie do programu 2025–2026 nie wskazano konkretnych rodzajów sprzętu przewidzianych do zakupu. Można jednak przypuszczać, że środki będą kierowane zarówno do Państwowej Straży Pożarnej, Ochotniczych Straży Pożarnych, jak i pozostałych podmiotów ochrony ludności.
Obszar 4. Łączność oraz wykrywanie, ostrzeganie i alarmowanie
Czwarty obszar koncentruje się na systemach informacyjnych i teleinformatycznych. Obejmuje on:
- Podobszar 4a – System Bezpiecznej Łączności Państwowej,
- Podobszar 4b – Sprzęt i infrastruktura łączności,
- Podobszar 4c – System wykrywania zagrożeń,
- Podobszar 4d – System powiadamiania, ostrzegania i alarmowania ludności o zagrożeniach,
- Podobszar 4e – Bezpieczeństwo teleinformatyczne.
To jeden z najbardziej rozbudowanych obszarów programu. Jego znaczenie wynika z doświadczeń współczesnych konfliktów, które pokazują, że sprawna wymiana informacji staje się równie ważna jak klasyczne działania ratownicze. Szczególnie istotne wydaje się uwzględnienie bezpieczeństwa teleinformatycznego, które po raz pierwszy zostało tak wyraźnie wpisane w system ochrony ludności.
Obszar 5. Infrastruktura ochronna
To obszar najczęściej dostrzegany przez opinię publiczną. Program przewiduje finansowanie:
- Podobszaru 5a – Budowle ochronne,
- Podobszaru 5b – Miejsca doraźnego schronienia,
- Podobszaru 5c – Punkty schronienia,
- Podobszaru 5d – Odporna infrastruktura medyczna,
- Podobszaru 5e – Pozostałe zadania związane z infrastrukturą ochronną.
Warto zwrócić uwagę, że autorzy programu rozróżniają budowle ochronne, miejsca doraźnego schronienia oraz punkty schronienia. Oznacza to dalsze rozwijanie modelu ochrony ludności opartego zarówno na specjalistycznej infrastrukturze ochronnej, jak i adaptacji istniejących obiektów. Nowością jest również wyodrębnienie odpornej infrastruktury medycznej jako osobnego kierunku finansowania.
Obszar 6. Edukacja i szkolenia
Szósty obszar wskazuje, że edukacja społeczeństwa staje się jednym z fundamentów systemu ochrony ludności. Program obejmuje:
- Podobszar 6a – Szkolenia i ćwiczenia ochrony ludności i obrony cywilnej,
- Podobszar 6b – Działalność edukacyjna i przeciwdziałanie dezinformacji,
- Podobszar 6c – Baza szkoleniowa i poligonowa,
- Podobszar 6d – Badania i działalność rozwojowa,
- Podobszar 6e – Pozostała działalność promocyjna i informacyjna
Na szczególną uwagę zasługuje włączenie przeciwdziałania dezinformacji do katalogu działań ochrony ludności. To wyraźny sygnał, że państwo traktuje dziś zagrożenia informacyjne jako jeden z elementów bezpieczeństwa ludności. Równie istotne jest uwzględnienie badańi działalności rozwojowej, co może stworzyć podstawy do budowy krajowego zaplecza eksperckiego w obszarze ochrony ludności.
Obszar 7. Komponent medyczny Szefa Obrony Cywilnej
Odrębny, siódmy obszar został poświęcony komponentowi medycznemu Szefa Obrony Cywilnej. Choć obecnie nie opublikowano szczegółowych informacji dotyczących zakresu tego komponentu, jego wyodrębnienie wskazuje na rosnące znaczenie przygotowania systemu ochrony zdrowia do funkcjonowania w warunkach kryzysowych i wojennych. Można przypuszczać, że będzie on powiązany z rozwijaniem zdolności do prowadzenia działań medycznych na dużą skalę, zabezpieczenia ewakuacji medycznej oraz utrzymania ciągłości funkcjonowania systemu ochrony zdrowia.
Od budowy schronów do budowy odporności
Analiza struktury programu prowadzi do wniosku, że jego głównym celem nie jest wyłącznie rozbudowa infrastruktury ochronnej. O ile schrony i miejsca schronienia pozostają ważnym elementem systemu, to największy nacisk położono na zdolność państwa do funkcjonowania w warunkach kryzysu. W programie równie ważne miejsce zajmują kadry, logistyka, łączność, edukacja, zapasy materiałowe, bezpieczeństwo teleinformatyczne i przygotowanie medyczne. Takie podejście odpowiada współczesnemu rozumieniu odporności państwa (resilience), zgodnie z którym bezpieczeństwo społeczeństwa zależy nie od pojedynczego elementu infrastruktury, lecz od zdolności całego systemu do utrzymania podstawowych funkcji mimo wystąpienia zagrożenia. Jeżeli przedstawione założenia zostaną utrzymane w finalnej wersji dokumentu, Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej 2027–2031 może stać się pierwszym od wielu dekad kompleksowym programem rozwoju ochrony ludności obejmującym wszystkie kluczowe komponenty bezpieczeństwa cywilnego państwa.
Czytaj także:
- Sejm przyjął nowelizację ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej – kierunek zmian i ich znaczenie dla systemu bezpieczeństwa państwa
- Od zakupu do realnej gotowości. Systemowe wyzwania gmin po wdrożeniu Programu OLiOC część 1
- Od zakupu do realnej gotowości. Systemowe wyzwania gmin po wdrożeniu Programu OLiOC część 2