Grupa INKA – przykład inicjatywy społecznej o wymiarze operacyjnym
Zdjęcie: krknews.pl
Grupa INKA to inicjatywa skupiająca specjalistów z obszaru medycyny, ratownictwa i działań kryzysowych, związana m.in. ze środowiskiem 5 Wojskowego Szpitala Klinicznego z Polikliniką w Krakowie oraz Centrum Dobroczynności Lekarskiej. Jej aktywność koncentruje się na udzielaniu pomocy w sytuacjach kryzysowych, działaniach humanitarnych oraz przygotowaniu kadr do reagowania na zagrożenia zdrowotne i kryzysowe. Znaczenie tej inicjatywy zostało podkreślone przez Wojewodę Małopolskiego dr. inż. Krzysztofa Jana Klęczara, który wskazał, że Grupa INKA stanowi przykład współpracy o jednoczesnym wymiarze symbolicznym i praktycznym — łączącym zaangażowanie społeczne z realnym wzmocnieniem systemu ochrony ludności.
Podstawa prawna i mechanizm współpracy z organizacjami pozarządowymi – ramy formalne oraz praktyczny model działania dla gmin (poradnik)
Współpraca gmin z organizacjami pozarządowymi w obszarze ochrony ludności posiada solidne umocowanie prawne w polskim porządku prawnym i może przyjmować zarówno formę finansowania zadań publicznych, jak i instytucjonalnego włączania NGO w system reagowania kryzysowego. Podstawowym aktem regulującym tę współpracę jest ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, która określa zasady zlecania organizacjom pozarządowym realizacji zadań publicznych (art. 5–19), formy wsparcia finansowego (powierzanie i wspieranie zadań), tryb konkursowy oraz obowiązek uchwalania przez jednostki samorządu terytorialnego rocznych i wieloletnich programów współpracy z NGO (art. 5a).
Ramy współdziałania w sytuacjach zagrożeń określa także ustawa z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym, która umożliwia uwzględnianie podmiotów społecznych w realizacji zadań związanych z zapobieganiem zagrożeniom, przygotowaniem do sytuacji kryzysowych oraz reagowaniem i usuwaniem ich skutków (m.in. art. 3, art. 5, art. 19). Znaczenie dla współpracy w obszarze bezpieczeństwa ma również ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, a także regulacje i programy wykonawcze odnoszące się do ochrony ludności i obrony cywilnej, umożliwiające angażowanie podmiotów niepublicznych w działania ratownicze, szkoleniowe i logistyczne.
Na tej podstawie gminy mogą budować systemową i długofalową współpracę z NGO, stosując następujące instrumenty prawne i organizacyjne:
1. Zawieranie formalnych porozumień o współpracy w zakresie ochrony ludności (art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, art. 3 i art. 19 ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym). Gmina może zawierać z NGO porozumienia określające ich rolę w działaniach ratowniczych i kryzysowych, np. prowadzenie punktów pomocy, wsparcie ewakuacji, zabezpieczenie medyczne, pomoc psychologiczną czy działania poszukiwawczo-ratownicze. Dokumenty te porządkują odpowiedzialność, zasady współdziałania, kanały komunikacji oraz wykorzystanie zasobów organizacji.
2. Zlecanie NGO realizacji zadań publicznych w obszarze bezpieczeństwa i pomocy kryzysowej (art. 11–19 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, art. 7 ustawy o samorządzie gminnym [zadania własne gminy]). Gminy mogą ogłaszać otwarte konkursy ofert na realizację zadań takich jak: szkolenia z pierwszej pomocy dla mieszkańców, prowadzenie punktów wsparcia kryzysowego, magazynowanie i obsługa sprzętu ratowniczego, przygotowanie wolontariuszy do działań w czasie klęsk żywiołowych, działania edukacyjne w zakresie odporności społecznej.
3. Uwzględnianie NGO w gminnych planach zarządzania kryzysowego i procedurach reagowania (art. 5 i art. 19 ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym). Organizacje pozarządowe mogą być formalnie wpisywane jako partnerzy realizacyjni w gminnych planach zarządzania kryzysowego, scenariuszach reagowania oraz procedurach alarmowych. Daje to podstawę do ich uruchamiania w czasie realnych zdarzeń kryzysowych, a nie jedynie w ramach doraźnej pomocy.
4. Włączanie NGO do gminnych zespołów zarządzania kryzysowego i ćwiczeń symulacyjnych (art. 19 ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym). Przedstawiciele organizacji mogą uczestniczyć w pracach zespołów doradczych, konsultować procedury, a także brać udział w ćwiczeniach i symulacjach kryzysowych. Pozwala to na lepszą koordynację działań oraz praktyczne przetestowanie współpracy jeszcze przed wystąpieniem realnego zagrożenia.
5. Udzielanie wsparcia rzeczowego, infrastrukturalnego i szkoleniowego NGO (podstawy systemowe jak i literalne – art. 4, art. 14, art. 17, art. 21, art. 110–114 ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej, art. 5 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, ustawa o samorządzie gminnym [gospodarowanie mieniem komunalnym]). Gminy mogą przekazywać organizacjom sprzęt ratowniczy, udostępniać lokale, magazyny i środki transportu, a także finansować szkolenia specjalistyczne. Przykładem są: zestawy pierwszej pomocy, sprzęt łączności, namioty interwencyjne, agregaty prądotwórcze czy wyposażenie punktów ewakuacyjnych.
Zdjęcie: malopolska.uw.gov.pl
6. Finansowanie doposażenia NGO w ramach programów rządowych i wojewódzkich (art. 154 ustawy z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej, art. 3, art. 5, art. 20 ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym, art. 5–19 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych). Środki publiczne mogą być przeznaczane na zakup sprzętu medycznego, ratowniczego i logistycznego oraz na rozwój kompetencji wolontariuszy. Przykładem jest przekazanie Grupie INKA sprzętu finansowanego z Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej, co realnie zwiększa zdolności operacyjne NGO w sytuacjach kryzysowych.
Zdjęcie: malopolska.uw.gov.pl
7. Formalne uznanie NGO jako podmiotów ochrony ludności (art. 21 ustawy z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej, art. 3, art. 5, art. 19, ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 r. o zarządzaniu kryzysowym, art. 5 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny). Model zastosowany w województwie małopolskim pokazuje, że możliwe jest nadanie organizacjom pozarządowym statusu podmiotów ochrony ludności włączonych w spójny system reagowania. Oznacza to instytucjonalne umocowanie NGO jako partnerów operacyjnych administracji publicznej, a nie wyłącznie wykonawców projektów grantowych.
8. Tworzenie lokalnych partnerstw na rzecz odporności i ochrony ludności (art. 5 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, ustawa o samorządzie gminnym [współdziałanie z innymi podmiotami]). Gminy mogą inicjować lokalne porozumienia obejmujące służby ratownicze, placówki ochrony zdrowia, NGO oraz sektor prywatny. Partnerstwa te umożliwiają skoordynowane działania w zakresie profilaktyki, edukacji, przygotowania kryzysowego oraz reagowania na zdarzenia nadzwyczajne.
Doświadczenia województwa małopolskiego oraz przykład współdziałania z Grupą INKA pokazują, że systemowy, a nie doraźny model współpracy z NGO może być najskuteczniejszym i najefektywniejszym. Obejmuje on nie tylko formalne umocowanie prawne i realne powierzanie zadań publicznych. Takie powiązanie wymusza również wspólne planowanie kryzysowe, doposażenie i szkolenia oraz instytucjonalne włączenie organizacji w system ochrony ludności. Taki model może stanowić praktyczny wzorzec dla gmin, które chcą zwiększać odporność lokalnych wspólnot i profesjonalizować współpracę z sektorem pozarządowym.
Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej – realne wzmocnienie potencjału NGO
Istotnym elementem tej współpracy jest wykorzystanie środków z Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej. W ramach programu Grupa INKA otrzymała ponad 808 tys. zł na zakup sprzętu, który zwiększa jej zdolność operacyjną w sytuacjach kryzysowych. Zakupy zrealizowane w ramach dofinansowania obejmowały m.in.:
- namioty umożliwiające tworzenie mobilnych centrów pomocy wraz z wyposażeniem,
- agregaty prądotwórcze,
- apteczki i zestawy ratownicze KPP/R1,
- radiotelefony,
- fantomy szkoleniowe,
- torby i plecaki R1 wyposażone w automatyczne defibrylatory,
- plecaki ewakuacyjne,
- realizację szkoleń zwiększających kompetencje ratownicze.
Sprzęt ten został oficjalnie przekazany podczas briefingu w Małopolskim Urzędzie Wojewódzkim w Krakowie, z udziałem przedstawicieli administracji rządowej, środowiska medycznego oraz organizacji społecznych.
Zdjęcie: malopolska.uw.gov.pl
Znaczenie przekazania sprzętu – od deklaracji do realnych zdolności
Przekazanie wyposażenia dla Grupy INKA stanowi nie tylko wsparcie materialne, lecz także dowód na to, że współpraca administracji publicznej z NGO może przybierać wymiar praktyczny i mierzalny. Jak podkreślił Wojewoda Małopolski, przekazany sprzęt będzie służył społeczności w sytuacjach kryzysowych, a jego zakup jest namacalnym efektem wcześniejszych ustaleń i porozumień z sektorem pozarządowym.
Realne doposażenie organizacji społecznych zwiększa odporność lokalnych wspólnot, skraca czas reakcji na zagrożenia oraz wzmacnia zdolność do prowadzenia działań ratowniczych, medycznych i pomocowych.
Zdjęcie: malopolska.uw.gov.pl
Małopolski model współpracy jako wzór do naśladowania
Model realizowany w województwie małopolskim pokazuje, że organizacje pozarządowe mogą pełnić rolę pełnoprawnych partnerów systemu ochrony ludności — nie jako podmioty pomocnicze, lecz jako integralny element struktury reagowania kryzysowego. Połączenie formalnego włączenia NGO do systemu, zapewnienia im stabilnego wsparcia finansowego, doposażenia sprzętowego oraz zaplecza szkoleniowego tworzy spójny, efektywny i możliwy do powielenia model. Dla innych regionów Polski przykład współpracy Wojewody Małopolskiego z organizacjami pozarządowymi, ilustrowany działalnością Grupy INKA, może stanowić punkt odniesienia przy budowie nowoczesnego, odpornego i społecznie zakorzenionego systemu ochrony ludności.